Pandemiya tugar ham, ammo qanday tugaydi?

Pandemiya tugar ham, ammo qanday tugaydi?

Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti COVID-19ni pandemiya deb eʼlon qilganidan sakkiz oydan köproq vaqt ötganiga qaramasdan yangi virus haqidagi ilmiy tuşunçalar rivojlanişda davom etmoqda.

Biroq bitta savol haligaça javobsiz qolmoqda. Pandemiya tugar ham, ammo qanday tugaydi?

Hozirgi ilmiy tuşunçalarimizga köra, faqatgina vaktsina bu pandemiyaga çek qöyadi, ammo ungaça qanday yetib boramiz? Pandemiya jarayoni baribir intiho topadi, axir boşqa virusli pandemiyalar qanday bölmasin tugagan. Masalan, 1918-1919 yillardagi «ispan grippi» pandemiyasini olaylik.

Uşbu pandemiya XX asrda eng xavflisi bölgan; u 500 millionga yaqin odamni yuqqan va kamida 50 million odamni, şu jumladan AQŞda 675 ming kişining hayotiga zomin bölgan. Şu vaqtdan beri viruslar va vaktsinalarni işlab çiqiş böyiça ilmiy bilimlar ança rivojlangan bölsa-da, bugungi kunda butun dunyoda aniq bir vaktsina koronavirusga qarşi tura olmayapti. Köplab vaktsinalar klinik sinovda bölsa ham, hali töla standardlarga javob bermaydi.

Olimlarning fikriga qaraganda, bu virus ham boşqalari kabi tugagaç ham yillar davomida örganiladi, şunga qaramasdan avvalgidek baʼzi sirlar oçilmay qolişi mumkin. Pandemiya tugaşi uçun, kasallik bilan kuraş şu darajaga yetişi kerakki, uni nazorat qilişimiz va virus tarqalişi uçun yetarli miqdordagi xostlarni topa olmaydigan darajaga yetişimiz kerak.

1918 yilgi pandemiya avvaliga 1919 yil bahorida tarqaliş töxtatilgan deb hisoblangan, deb yozadi Time jurnali. Ammo u  1920 yil boşida paydo böldi.

Boşqa gripp turlarida bölgani kabi, bu gripp qiş oylarida faollaşişi mumkin edi. Odamlar uy şaroitida köproq vaqtni bir-biriga yaqinroq joyda ötkazganliklari va sunʼiy issiqlik terini quritgani, burun va oğiz terisidagi yoriqlar «virusga kiriş uçun ajoyib imkoniyatlarni» taʼminlaganligi sababli virusning tarqalişi juda faol bölgan, - deydi şifokor Miçigan universiteti tibbiyot tarixi markazi direktori Govard Markel.

Govard Markelning taʼkidlaşiça, gripp «sovuq ob-havo çekingaç tinçlanişga moyil, ammo buning sababini heç kim bilmaydi».

1920 yil örtalariga kelib, grippning belgilari haqiqatan ham pasayib ketdi, pandemiya köp joylarda tugadi, garçi pandemiyaga qarşi aynan bir vaktsina bölmasa ham.

«Pandemiyaning oxiri virus butun dunyo böylab tarqalib bölgaç tugaydi. 1920 yilda dunyo aholisida yuqumli kasallik yana bir bor pandemiyaga aylanişi uçun yetarli darajada yuqadigan odamlar yöq edi», deydi tibbiyot tarixçisi J. Aleksandr Navarro Tibbiyot tarixi markazi direktorining yordamçisi. «ommaviy immunitet»ga ega bölgan yetarliça odamlarga ega bölganingizda, infektsiya asta-sekin yöq bölib ketadi, çunki virusga yangi sezgir xostlarni topiş qiyinroq böladi, virus yangi organizmlarnigina zabt etadi».

Aleksandr Navarro «ommaviy immunitet» haqida gapira turib şunday dedi: «Pandemiya oxiriga kelib dunyo aholisining uçdan bir qismi virusni yuqtirişi kerak». (Ayni paytda dunyo aholisining qariyb yarim foizi yangi koronavirus bilan kasallanganligi maʼlum).

1918 yildagi pandemiya oxirgi pandemiya emas edi. Öşa pandemiyaning ham tugaşi amir mahol bölgan. Çunki u paytda soğliqni saqlaş sohasi bugungidek zamonaviy texnikaga ega emas edi, ammo «ommaviy immunitet»ning şakllanişi, ijtimoiy masofani saqlaş ğalabaga sabab bölgan. Virusning tarqalişini töxtatiş böyiça soğliqni saqlaş böyiça tajribalar bugungi kunga ham juda muhim edi: niqob taqiş, bemorlarni tez-tez qöl yuviş, karantin va izolyatsiya qilişni tarğib qiluvçi kampaniyalar, maktablarni, jamoat joylarini yopişni tarğib qiluvçi kampaniyalar orqali fuqarolar soğlom bölişga daʼvat etildi. Muhim bölmagan korxonalar, savdo markazlari, jamoat joylari virusning tarqalişining oldini oliş uçun edi.

Soğliqni saqlaş xodimlari uşbu çoralarning barçasini virus yoki bakterial infektsiya bilan şuğullanganligini aniq bilmaganlariga qaramay qabul qildilar; grippni isbotlagan tadqiqotlar virusdan kelib çiqadi va 1930 yillarga qadar bakteriyaviy kasalliklar çiqmagan. Faqatgina 2005 yilgaça «Science and Nature» gazetasidagi maqolalar 1918 yilgi pandemiyaga sabab bölgan gripp ştammining genomini xaritalaşning ön yillik jarayonini töxtatdi.

Bir asr ötgaç, dunyo boşqa turdagi bölsa ham, virus keltirib çiqaradigan yana bir pandemiyaga duç kelmoqda. COVID-19 grippga emas, balki yangi koronavirusga sabab böladi, şuning uçun olimlar hanuzgaça uning qanday harakat qilişni örganmoqdalar. Gripp qişda faolroq bölsa-da, Markel taʼkidlaganidek, 1918-yilgi gripp mavsumiy grippdan «biz hozir kutganimizdek» töxtadi - COVID-19 yozda AQŞda faol bölgan. Şifokorlar, pandemiya haqiqatan ham dunyo aholisida ham vaktsina, ham maʼlum darajadagi taʼsir darajasiga qadar tugamaydi deb kutmoqdalar. «Işonçimiz komil emas, - deydi Markel,- ammo biz jurʼat etamiz».

Şunga qaramay, bu orada odamlar pandemiya taʼsirini çeklaş uçun harakatlarga yordam berişlari mumkin. Bir asr oldin jamoat salomatligi masalasida taşabbuskor böliş hayotni saqlab qoldi va bugun ham buni amalga oşirişi mumkin.

×